Dziedziczenie w Szkocji – jak wygląda spadek po osobie zmarłej według szkockiego prawa?

Szkocja to dość niezwykła część Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, charakteryzująca się własnym systemem prawnym, odmiennym od tego obowiązującego w Anglii, Walii czy Irlandii Północnej. Różnice te obejmują również prawo spadkowe, które każde z państw wchodzących w skład Zjednoczonego Królestwa reguluje we własnym zakresie. Ponieważ w Szkocji mieszka stosunkowo liczna Polonia, warto przyjrzeć się podstawowym zasadom szkockiego prawa spadkowego.

Prawo właściwe dla spadku

Szkockie prawo będzie miało zastosowanie do spadków po osobach, których ostatnim miejscem stałego pobytu była Szkocja. Jeżeli zmarły był obywatelem Polski bądź posiadał w Polsce majątek, niewykluczone, że postępowaniem spadkowym zajmą się polskie sądy. Nie wpływa to jednak na prawo regulujące dziedziczenie – polski sędzia będzie musiał zastosować szkockie przepisy (więcej na ten temat: Postępowanie spadkowe po osobie zmarłej, która mieszkała za granicą).

W Szkocji majątek spadkowy nie jest „jedną całością”

W szkockim prawie spadkowym majątek dzieli się na nieruchomości i rzeczy ruchome. Dziedziczenie nieruchomości odbywa się według prawa miejsca ich położenia, natomiast dziedziczenie rzeczy ruchomych – według miejsca stałego pobytu zmarłego. W związku z tym osoba mieszkająca na stałe w Szkocji, ale posiadająca nieruchomość w Polsce, pozostawi po sobie spadek częściowo podlegający prawu szkockiemu, a częściowo (wyłącznie w zakresie zlokalizowanej w Polsce nieruchomości) – polskiemu.

Przede wszystkim – testament

Aby testament sporządzony zgodnie ze szkockim prawem był ważny, musi zostać:

• sporządzony na piśmie,
• przez osobę w odpowiednim wieku – w Szkocji zdolność do testowania mają już osoby, które ukończyły 12 lat,
• sporządzony dobrowolnie, bez nacisku osób trzecich, przez osobę niebędącą w stanie wyłączającym świadome i swobodne podejmowanie decyzji,
• podpisany przez testatora (zazwyczaj na końcu dokumentu) w obecności świadka, który podpisuje tę samą stronę (na dokumencie powinny znaleźć się podstawowe dane świadka – imię, nazwisko i adres).

Podpis świadka nie jest niezbędny do ważności testamentu, lecz potwierdza jego autentyczność (tzw. self-proving will). W przypadku braku świadka konieczne jest przeprowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego potwierdzającego wiarygodność testamentu. Taką samą rolę pełni złożenie przez testatora podpisu na dole każdej strony testamentu, nie tylko na ostatniej. 

A gdzie szukać testamentu? W pierwszej kolejności warto przejrzeć rzeczy osobiste zmarłego. Jeżeli w sporządzeniu testamentu pomagał prawnik (solicitor), oryginał dokumentu najczęściej będzie znajdował się w jego kancelarii.

W Szkocji istnieje także możliwość złożenia testamentu do depozytu w Registers of Scotland, w rejestrze Register of Deeds. Nie jest to jednak powszechna praktyka i nie zwiększa w żaden sposób wiarygodności dokumentu – stanowi jedynie formę jego bezpiecznego przechowania.

Jeśli zmarły nie zostawił testamentu

W przypadku braku testamentu szkockie prawo przewiduje szczegółowy porządek dziedziczenia ustawowego.

W pierwszej kolejności do spadku powołani są:

• zstępni zmarłego (dzieci, a jeśli nie żyją – wnuki),
• w dalszej kolejności małżonek lub zarejestrowany partner (civil partner), jeśli zmarły nie miał zstępnych,
• jeśli zmarły nie miał ani zstępnych, ani małżonka/partnera, a żyją jego rodzice oraz rodzeństwo – połowa spadku przypada rodzicom, a połowa rodzeństwu,
• jeśli rodzice nie żyją – cały spadek przypada rodzeństwu, a gdy rodzeństwa brak – rodzicom,
• w dalszej kolejności dziedziczą kolejno: ciotki i wujowie, dziadkowie oraz rodzeństwo dziadków,
• a jeśli żadna z powyższych osób nie żyje – spadek przypada dalszym krewnym.

Zabezpieczenie dla najbliższych

Choć w Szkocji nie funkcjonuje instytucja zachowku w rozumieniu prawa polskiego, prawo szkockie przewiduje specjalne mechanizmy ochrony najbliższych – tzw. prior rights i legal rights. Można je określić jako udziały lub kwoty pieniężne, które przysługują najbliższym zmarłego w określonej części spadku i są wypłacane w pierwszej kolejności, jeszcze przed przekazaniem majątku spadkobiercom. Majątek pozostały po realizacji prior rights i legal rights określa się mianem free estate.

Prior rights

Małżonek lub zarejestrowany partner zmarłego ma zagwarantowane prawo do określonej części majątku, jeszcze zanim nastąpi podział spadku zgodnie z testamentem lub zasadami dziedziczenia ustawowego. Kwoty te wynoszą:

• udział w nieruchomości – do wartości £473,000,
• udział w wyposażeniu domu – do wartości £29,000,
• środki pieniężne – do wartości £50,000, jeśli zmarły pozostawił dzieci, lub £89,000, jeśli dzieci nie pozostawił (kwoty na 2025 rok – co jakiś czas podlegają waloryzacji).

Legal rights

Oprócz prior rights, małżonkowi/partnerowi i zstępnym przysługuje udział w majątku ruchomym (czyli w pieniądzach, inwestycjach, wyposażeniu itp.), niezależnie od treści testamentu.
Małżonek lub partner ma prawo do:

• ⅓ majątku ruchomego, jeśli zmarły miał dzieci,
• ½ majątku ruchomego, jeśli dzieci nie pozostawił.

Zstępni natomiast otrzymują:

• ⅓ majątku ruchomego, jeśli zmarły miał małżonka lub partnera,
• ½ majątku ruchomego, jeśli go nie miał.

Przykład: Ian, mieszkaniec Szkocji, zmarł pozostawiwszy testament. Całość spadku – dom w Edynburgu o wartości £500,000 oraz środki pieniężne w wysokości £100,000 – zapisał swojej sąsiadce Fionie. Ian w chwili śmierci był żonaty z Maisie i nie miał potomstwa. Zgodnie ze szkockim prawem, żonie przysługują tzw. prior rights: udział w prawie własności domu do wartości £473,000 oraz £89,000 ze środków pieniężnych (kwoty aktualne na 2025 rok – podlegają okresowej waloryzacji). Po zaspokojeniu prior rights, Maisie ma także prawo do ½ majątku ruchomego z tytułu legal rights. W konsekwencji Fiona, jako spadkobierczyni testamentowa, otrzyma pozostałą część majątku: udział w nieruchomości o wartości £27,000, £11,000 ze środków pieniężnych oraz drugą połowę rzeczy ruchomych należących do zmarłego.

Podsumowanie

Szkockie prawo spadkowe zapewnia znaczną ochronę najbliższej rodziny zmarłego, nawet w sytuacji, gdy testament przewiduje inne rozporządzenia. Warto jednak pamiętać o odmiennym podejściu do dziedziczenia nieruchomości i ruchomości oraz o tym, że w Szkocji obowiązują zupełnie inne zasady niż w Anglii czy Polsce.

Powyżej przedstawiłam jedynie zarys postępowania spadkowego w Szkocji. Ważne jest, aby przed przystąpieniem do załatwiania spraw spadkowych dokładnie przeanalizować swoją sytuację prawną – szczegóły mogą przesądzać o istotnych kwestiach związanych z dziedziczeniem. W razie wątpliwości warto skontaktować się z prawnikiem bezpośrednio w Szkocji…
Jeśli masz pytania odnośnie możliwości prowadzenia w Polsce postępowania spadkowego po mieszkańcu Szkocji, zadzwoń (608-393-623) lub napisz (kotowska.kancelaria@gmail.com)

Poznaj też: prawo spadkowe w Anglii